Tekil temeller...

Tekil temelleri zaman zaman kullanırız.Zemin taşıma gücü yeter derecede yüksekse yada yüklerimiz oldukça düşükse her düşey taşıyıcı eleman için tekil bir temel yapmak hem yeterli hem ekonomiktir.O anlamda gerektiğinde tekil temel yapmaktan kaçınmamak ürkmemek gerekir.Ülkemizin deprem ülkesi olması, mühendislik bilimiin gelişmesi yazılımların ilerlemesinin tekil temel yapımı ile ilgisi yoktur.Gerekiyorsa tekil temel yapılabilir.Hiçbir mühendis arkadaşında hangi çagda yaşıyoruz artık tekil temel yapılırmı ? türünden serzenişlere kulak asmaması gerekir.Gerekiyorsa, yük ve zemin durumu uygunsa tekil temel çok da güzel yapılır…

Tekil temellerde mühendisleri dışmerkezlik durumu biraz zorlar.Mühendis olarak tabiki böyle bir durumu hazetmeyiz.Bunun yanında tekil temeller özellikle parsele sıfır yapılacaksa pabuç bırakmada rahat olamadığımız için bizi sıkıntıya sokar.Bu durumların iyi etüd edilmesi gerekir.Bir kolon elemanı düşünün.Bu elemana bildiğimiz üzere bir N kuvveti ve M momenti etkir.Tekil temel bu moment etkisinde temelin bir tarafı havaya kalkmaya çalışırken diğer tarafıda zemine daha buyuk baskı uygular.Kabaca böyle düşünebilriiz.Moment etkisiyle kalkmaya çalışan tarafta zemin kuvvetinin herhangi bir etkisi olmaz aksine diğer tarafta yani zemne daha çok baskı uygulayan tarafta buyuk zemi gerilmesi oluşabilir.Mühendisin görevi mümkün olduğunca bu oranı belli kıstaslar içerisinde bırakmaktır.Temelin bir kısmı moment etkisiyle kalkmaya çalışırken diğer tarafıda zemine basmaya çalışır demiştik.Kbaca bakarsak kolono tam tekil temelin ortaysına koymasak ne olur? Tam ortaya kolon konduğunda temelin yarısı havaya kalkmaya yarısı zemine baskı uygulamaya başlar.Dolayısıyle zemine uygulanan baskı buyuk alan küçük olur.Ancak kolonu kalkmaya çalışan tarafa belli oranda yaklaştırırsak ve dizaynı o şekilde yaparsak kalkmaya çalışan ksıım çok azalacaktır.Diğer taraf ise tamamına yakını zemine etkiyecek ve nispeten ilk duruma göre zeminde oluşacak max gerilmeler azalmış olacaktır.Çalışma prensibini kısaca anlatmaya çalıştım.Şimdi N ve M durumunda kolona bu kaçıklığı ne kadar vermek gerekir ona bakalım.Eksantirisiteyi tanımlarsak sorunun cevabını buluruz.Bildiğimiz üzere bu kavram N ve M kesit zorlarıyle ilgilidir. Eksantirisiteyi e=M/N olarak tanımlarız.Bu sayısal değer bize işin ciddiyetii gösterir.Moment ne kadar buyukse normal kuvvet aynı kaldığında döndürme etkisi buyuk olacagından dışmerkezlikde o kada buyuk olur.Yani moment büyüdükçe kolonun temelin ortasından daha fazla kaçık olmasına gerek vardır.Basitçe bu sonuca varabilecegimizi düşünüyorum.Ancak acaba her durumda bu kaçıklığı kolona vermek gereklimidir yada ne kadarlık bir eksantirisitede kolonun yerinin kaydırılmasına gerek vardır.Bunu da küçük dışmerkezlik ve buyuk dışmerkezlik tanımlamalarıyle açıklamamız mümkün.Küçük dişmerkezlikde e sayısal değeri yaklaşık temel boyunun(hangi yönde çalışıyorsak o yöndeki boy) dörtte birinden az olması gerekir diye söyleyebilriiz.Bu durumda oluşacak gerilmelerde zeminde teorik negatif gerilme oluşmaz denebilir.Anca e değeri ( 1/4 x l) değerinden buyukse bu çıkan değer kadar temelin kalkma yönüne doğru kolonun kaydırılması gerekir.Bu durumda temelde düzgün yayılı bir gerilmeye ulaşılabilir.Eğer dışmerkezlik küçükse ve kolon kaydırması yapılmamışsa o takdirde temeldeki max ve min gerilmeler önem kazanır bunları hesaplamak gerkie.Bu durumda momenetin zemine baskı uyguladığı yerdeki maximum gerilme ((N/F)+M/W) FORMÜLÜ İLE BULUNABİLİR.W burada temelin çalıştığımız yöndeki boyutları dikkate alınarak bulunan mukavemet momentidir.Momentin kaldırma uyguladığı diğer taraftaki minimum gerilmede ((N/F)-M/W) ile bulunabilir.Tekil temel boyutlandırmalarında bunlara dikkat etmekte fayda vardır.Özellikle parsele sıfır yapılarda(özellikle prefabrik tekil temel) tekil temeller kolona sıfır şekilde boyutlandırılıp imal edilmektedir.Hiçbir hesapta bu temel sisteme kesinlikle kurtarmaz bunu bilmek gerekir(kolonun temele sıfır olduğu yöndeki hesap dikkate alınırsa).Özellikle bu tür hesapları kontrol eden arkadaşların bu tip temellere izin vermemsi gerekir.

Ahmet ÇELİKKOLLU
İnşaat Mühendisi
ESKİŞEHİR